Na ndiqni ne facebook
  Diskutim-Hyrja - Repliko - Kërko - Kontakto  
bord.gazetakritika.net / Kulturė dhe Art! / Histori pėr Italianėt e Shqipėrisė
Autor Mesazhi juaj
Arjan Kallco
Anëtar
# Postuar më: 29 Maj 2016 14:23


Kohėt e fundit u botua prej Cittą del Sole Edizioni" nė Rexho Kalabria – pėr momentin vetėm nė internet – Italianėt e Shqipėrisė. Histori e shkurtėr e njė ndarje tė madhe: italiane dhe italianė nė Vendin e Shqiponjave.
Nė fund tė Luftės sė Dytė botėrore, brenda pak kohėsh, kufijtė e Shqipėrisė u mbyllėn hermetikisht, duke mbajtur brenda tyre qytetarė tė shumtė italianė, qė kishin ardhur nė Vendin e Shqiponjave, nė kohė tė ndryshme, pėr arsye tė ndryshme. Njė histori nė pjesėn mė tė madhe e harruar, apo e fshehur me qėllim nga pala italiane pėr ta fshehur tė shkuarėn fashiste dhe tėrheqjen shkatėrrimtare pas 8 shtatorit 1943, qė tė mos prisheshin marrėdhėniet ndėrkombėtare tė rendit tė ri gjeopolitik tė pasluftės, por edhe pėr njė inerci tė thjeshtė dhe banale tė administratės dhe politikės.
Ishin anijet e viteve tė para tė viteve '90, plot me qytetarė shqiptarė tė drejtuar pėrkundrejt mitit tė Italisė sė begatė dhe tė lirė, nė kėrkim tė Amerikės sė tyre personale, qė t'i sillnin nė atdheun e harruar disa prej atyre italianėve. Qė nga ajo periudhė filluan tė dilnin histori izolimesh, vite tė burgosjeve politike tė egra, keqtrajtime, ndarje shoqėrore dhe kulturore. Njė histori e gjatė dhe e detajuar qė zė fill duke filluar nga aspiratat imperialiste tė fashizmit.
Gjithēka zuri fill nė vitet '20, kur Italia vendosi tė investonte nė shtetin e vogėl ballkanik tė pavarur nga Perandoria otomane nė vitin 1912. Para, punė publike, ndėrtime infrastrukturash sollėn nė Shqipėri shumė qytetarė italianė. Tė parėt qenė peshkatarėt puljezė qė mbėrritėn menjėherė pas Luftės sė Parė botėrore, pas tė cilėve Musolini dėrgoi shumė tė tjerė bashkė me sipėrmarrėsit, forcat e rendit, profesionistė me familjet e tyre qė nė vitin 1941 do tė arrinin deri nė 51 mijė.
Depėrtimi progresiv italian nė Shqipėri kulmoi mė 7 prill 1939 me pushtimin e vendit dhe pėrurimin e njė procesi tė italianizimit dhe kolonializimit qė ishte i destinuar tė zgjaste pak kohė. Mė 28 tetor 1940 nga kufiri mori rrugė ajo qė duhej tė ishte fushata e shpejtė dhe e frytshme nė Greqi. Tė 140 mijė ushtarėt e rreshtuar nė front nė realitet tė pajisur jo mirė pėr ashpėrsinė e territorit helen nė pak kohė e shndėrruan ndėrmarrjen e tyre nė fatkeqėsi, duke e ia lėnė Gjermanisė plotėsimin pushtimit nė prill 1941.
Por nuk ishte kjo humbje, as humbjet e mėdha mes radhėve tė italianėve qė e pėrcaktuan tragjedinė e vėrtetė, pasi ajo erdhi me armėpushimin e vitit 1943. U bėnė papritur armiq dhe italianėt u gjendėn mes dy zjarresh: ai i gjermanėve dhe ai i ish tė nėnshtruarve, shqiptarėve qė ndėrkohė ishin organizuar nė Lėvizjen pėr ēlirim kombėtar, ku bėnte pjesė Partia komuniste e Enver Hoxhės dhe Fronti kombėtar. Ishin tė paktė Italianėt qė u bashkuan me rezistencėn dhe qė shpėtuan kokėn nga dhuna e pėrhapur qė, pėr shumė arsye, tė kujtojnė shtypjet titiste ndaj italianėve tė Iatrias dhe Dalmacisė.
Tė etiketuar shpesh nė mėnyrė jokritike fashistė, italianėt u gjendėn pėr mė tepėr nė kurth. Nė ndryshim nga Titoja qė, veē shtypjes sė dhunshme, zgjodhi rrugėn e pėrjashtimit, duke i shtyrė nė eksod italianėt, Enver Hoxha, nė fund tė luftės, i mbylli kufijtė.
Nė vitet 1945 – 1950 u luajt me fatin e italianėve tė Shqipėrisė pėrmes pėruljeve tė ndryshme. Ushtarakėt qė kishin marrė pjesė nė rezistėncė, interesante me kėtė rast ngjarja me Brigadėn Gramshi, mundėn tė kthehen nė shtėpi me nderim ushtarak; ushtarakėt e tjerė, ata qė u shpėtuan arrestimeve gjermane, duke u fshehur, ranė peng i shqiptarėve, u rikthyhen edhe ata, por pa armė dhe me vėshtirėsi tė mėdha. Pjesa mė e madhe e civilėve u bllokuan dhe pėsuan trajtime mė tė kėqia.
Nė veēanti funksionarėt e shtetit, karabinierėt dhe forcat e rendit pėr shkak tė afrisė sė dukshme me regjimin fashist, patėn procese farsė, dėnime shumė tė ashpra dhe ndonjėherė deri nė dėnime me vdekje. Punėtorėt e thjeshtė mbetėn pėr shumė vjet nė njė regjim gjysmė tė lirė, as gratė dhe burrat e shqiptarėve nuk patėn mundėsi tė riktheheshin nė Itali, duke e vuajtur kėshtu njė mėrgim tė detyruar, pa asnjė tė drejtė lidhur me nėnshtetėsinė italiane.
Pėr kėto ngjarje dhe shumė tė tilla tė panjohura shkroi pėr herė tė parė W. Bonapace, studiues, historian dhe pedagog qė kreu kėrkime nė arkiva dhe dėgjoi dėshmimtarė tė asaj kohe, udhėtoi nė vendet pėr tė cilat ai flet. Pėrtej rindėrtimit historik rigoroz, diti gjithashtu, tė nxirte me menēuri drama personale dhe familjare, fakte tė ēuditshme dhe vuajtje pėr fate tė padėshiruara, por qė nuk kishin mundėsi shpėtimi.
Me interes tė veēantė dokumentacioni arkivor dhe fotografik qė autori boton (letra autografe tė dėrguara nga familjarė italianė pėr ushtarakėt nė Shqipėri, kartolina tė ushtarakėve tė dėrguara nga fronti shqiptar, dėshmi qė vėrtetojnė dėnimin me 15 vjet punė tė detyruar tė Petrit Merlikės me vendimin N.606 tė datės 31/10/1946 tė Gjykatės sė lartė tė Tiranės, dėshmi tė Ministrisė sė Drejtėsisė shqiptare tė 18 nėntorit 1946 qė vėrteton dėnimin me burgim tė pėrjetshėm dhe sekuestrim tė pasurisė sė Mario Guarnierit, Letra e 25 prillit 1945 tė Gjeneral Piēinit drejtuar kryeministrit shqiptar Enver Hoxha tė cilit i kėrkon sqarime nė emėr tė Ministrit tė jashėm Alēide de Gasperit pėr arrestimin e zv.konsullit tė Italisė Luigji Aloizit, fotografi kujtim e takimit midis deputetit Paolo Palermo, general dhe zv.ministėr i luftės dhe Enver Hoxhės, nė Tiranė, nė marsin e vitit 1945, procesverbal pėrmbledhės tė bisedave midis zv.ministrit Palermo dhe Enver Hoxhės nga 10-14 mars 1945), listė e materialeve tė sekuestruara tė refugjatėve italianė nga autoritetet shqiptare tė portit, tė cilėve u bėhet (mė kot) kėrkesė sqarimi, dėshmi e 19 dhjetorit 1989 e Ambasadės italiane nė Tiranė qė vėrteton dėnimin me 10 vjet punė tė detyruar pėr Maria Iorion) dėshmi e frytit tė njė kėrkimi tė gjerė.

Pergatit per botim Arjan Th. Kallco

Mesazhi juaj
Bold Style  Italic Style  Underlined Style  Script AutoTab  Zgjidh Ngjyren  Image Link  URL Link  Insert YouTube video  *BbCode    :) ;) :-p :-( (Më shumë) 

 » Emri  » Fjalëkalimi (Harova) 
 Vetëm përdoruesit e rregjistruar mund të postojnë këtu. Shkruaj korrektësisht fjalëkalimin para se të postosh, ose regjistrohu.